Wie dertig jaar geleden zijn d’s en t’s verhaspelde, gold als oliedom. Tegenwoordig lijkt het erop dat zelfs hoger opgeleiden steeds meer moeite hebben om werkwoordsfouten te herkennen. Jammer, want het is helemaal niet moeilijk.

Grammaticale abracadabra
Helaas zijn veel mensen verpest door leraren die hen lastig vielen met ingewikkelde grammaticale abracadabra. Het heeft geleid tot een soort collectieve vrees voor alles wat met d’s en t’s te maken heeft. Een trauma dat veel mensen ertoe brengt liever een gokje te wagen dan de boeken er nog eens op na te slaan.

Stam plus t
Ook ik leed jarenlang aan een ernstige vorm van dt-vrees. Het begon op de basisschool. Aan de muur van ons klaslokaal hing een grote plaat met daarop de afbeelding van een boom. Op de boomstam stond het woord ‘stam’, op een van de blaadjes de letter ‘t’.

‘Stam plus t,’ zei de meester. Ik was negen, maar had geen flauw idee wat boomstammen en blaadjes met werkwoordspelling te maken hadden.

‘Stam plus t,’ zei de meester. Ik was negen, maar had geen flauw idee wat boomstammen en blaadjes met werkwoordspelling te maken hadden.

Op je gevoel
Op de middelbare school werd het alleen maar erger. Daar werd je constant lastig gevallen met ‘voltooide en onvoltooide deelwoorden,’ ‘persoonsvormen’ en ‘invinitieven’. Ik begreep er niets van en wilde er ook niets van begrijpen.

Ik besloot het, waarschijnlijk net als vele anderen, maar gewoon op mijn gevoel te doen. Betekent, is dat met een d of met een t? Ik draaide het woord in gedachten een paar maal om. In de verleden tijd was het ‘betekende’. Het zal wel met een d zijn.

Ik vermoed dat veel mensen het zo doen. Het vervelende is: de helft van de tijd doen ze het goed. Betekend schrijf je de ene keer met een t en de andere keer met een d.

Vervang in gedachten het werkwoord dat je wilt controleren door het werkwoord ‘lopen’

De trucs

Ik ga je niet vermoeien met de vreselijke theorie. Het enige wat je moet weten is deze simpele truc. De rest komt vanzelf. Vervang het werkwoord dat je wilt controleren door het werkwoord ‘lopen’. Laten we gewoon een paar voorbeelden nemen.

Voorbeeld 1

Welke zin is juist?
a. Hij betekent veel voor mij.
b. Hij betekend veel voor mij.

Stap 1: Vervang in gedachten het werkwoord dat je wilt controleren door het werkwoord ‘lopen’.

Hij loopt veel voor mij.

Stap 2: Hoor je een t, schrijf een t: Ik loop, hij loopt. Ik beteken, hij betekent.

Voorbeeld 2

Welke zin is juist?
a. Hij heeft veel voor mij betekend.
b. Hij heeft veel voor mij betekent.

Stap 1: Vervang in gedachten het werkwoord dat je wilt controleren door het werkwoord ‘lopen’.

Hij heeft veel voor mij gelopen.

Stap 2: Hoor je ‘gelopen’, dan is het opletten geblazen.  Nu krijgen we te maken met ‘t kofschip.

Stap 3: Wat is de algemene vorm van het werkwoord?

Betekenen.

Stap 4: Haal -en eraf. Welke letter hoor je nu op het eind?

Ik beteken. In de algemene vorm is het betekenen. Je hoort hier de n.

Stap 5: Komt deze letter voor in het woord: ‘t kofschip? Nee, schrijf een d.

Antwoord: Nee. Hij heeft veel voor mij betekend.

Voorbeeld 3

Welke zin is juist?
a. Wij zijn pas verhuisd.
b. Wij zijn pas verhuist.

Stap 1: Vervang in gedachten het werkwoord dat je wilt controleren door het werkwoord ‘lopen’.

Wij zijn pas gelopen.

Stap 2: We horen gelopen.  Nu krijgen we te maken met ‘t kofschip.

Stap 3: Wat is de algemene vorm van het werkwoord?

Verhuizen.

Stap 4: Haal -en eraf. Welke letter hoor je nu op het eind? Let op: hier komt het lastige deel!

Het is ik verhuis. Maar in de algemene vorm is het verhuizen. Je hoort hier dus de z!

Stap 5: Komt deze voor in ‘t kofschip? Nee, schrijf een d.

Antwoord: Nee. Schrijf een d: Wij zijn pas verhuisd.

Voorbeeld 4

Welke zin is juist?
a. Hij spelt ons een medaille op.
b. Hij speldt ons een medaille op.

Stap 1: Vervang in gedachten het werkwoord dat je wilt controleren door het werkwoord ‘lopen’.

Hij loopt ons een medaille op.

Stap 2: Hoor je een t, schrijf een t: Ik loop, hij loopt. Ik speld, hij speldt.

Maar let op: Hij spelt nu foutloos. (Ik spel, hij spelt.)

Als tekstschrijver kom ik elke dag wel een tekst tegen waarvan ik denk: Dat kan beter. In deze rubriek laat ik zien hoe je zo’n tekst herschrijft. In dit artikel: overmatig gebruik van de voltooide tijd.

Een tekst uit een modegerelateerd vakblad. De namen zijn uiteraard gefingeerd.

James Damien en Geronimo Da Costa zijn ervaren wereldreizigers en hebben gedurende de afgelopen twintig jaar een ruime ervaring opgebouwd qua sales en productontwikkeling. Het tweetal heeft gewerkt voor de meest prestigieuze (mode)merken alsook voor de erkende designer en hoog-kwalitatieve modebedrijven. Hun samenkomst heeft geleid tot het merk Damien & Da Costa, wat sinds kort dus door X Fashion wordt verkocht in Nederland.

Dit is de eerste alinea van een artikel over een modemerk in opkomst. Hoewel ik zeer geïnteresseerd ben in mode, had ik meteen de neiging de bladzijde om te slaan. Helaas had ik weinig keus. Ik moest een artikel schrijven over ditzelfde modemerk. Met grote tegenzin worstelde ik me door de tekst.

Voltooid tegenwoordige tijd
Waarom is dit zo’n vreselijk artikel? Als je de tekst gaat analyseren wordt het snel duidelijk. Deze tekstschrijver heeft een voorliefde voor de voltooid tegenwoordige tijd:  … hebben opgebouwd… heeft gewerkt… heeft geleid… Drie zinnen achter elkaar! En of het nog niet erg genoeg is, eindigt deze alinea ook nog eens met  een lijdende zin: wordt verkocht.

De tekstschrijver die dit een heel artikel volhoudt stelt zijn lezers flink op de proef. De voltooide tijd  leest minder prettig dan een gewoon verleden tijd. Combineer dit met ouderwets taalgebruik (alsook) en een vreemde samenstelling (‘James Damien en Geronimo Da Costa zijn ervaren wereldreizigers en hebben gedurende de afgelopen twintig jaar een ruime ervaring opgebouwd…’) en je hebt een slaapverwekkende tekst.

Herschrijven
Jammer, want met een paar simpele ingrepen verbetert het verhaal enorm:

James Damien en Geronimo Da Costa zijn ervaren wereldreizigers. Ze bouwden gedurende de afgelopen twintig jaar een ruime ervaring op in sales en productontwikkeling. Het tweetal werkte voor de meest prestigieuze (mode)merken en voor erkende designer- en hoog-kwalitatieve modebedrijven. Hun samenkomst leidde tot het merk Damien & Da Costa, wat sinds kort dus door X Fashion wordt verkocht in Nederland.

Die laatste lijdende vorm laat ik voor het gemak even staan. Als ik deze zin volledig actief wil maken, moet ik hem in tweeën knippen en dat vind ik hier voor het ritme niet zo mooi.

Is het fout?
De voltooide tijd is op zich niet fout. Je moet hem alleen op de juiste manier toepassen. Mijn belangrijkste stelregel: als het niet hoeft, liever niet. Maar er zijn situaties waarvoor deze vorm onvermijdelijk is.

Alexander is gisteren beroofd. (Als je niet weet wie de rovers waren, kan je hier niet anders.)

De voltooid tegenwoordige tijd legt de nadruk op het resultaat van een handeling en niet zozeer op de duur. Let op het subtiele verschil tussen:

Het heeft geregend en het regende.

Zij heeft mijn nagels geknipt en ze knipte mijn nagels.

Een goede tekstschrijver voelt dit haarfijn aan. In het eerder genoemde fragment vind ik de voltooid tegenwoordige tijd niet echt nodig. Het is niet fout, maar het leest gewoon niet zo prettig.

1. Val met de deur in huis
Begin meteen met de essentie van je verhaal. Een detective herschreven voor het internet begint zo: James Nothingham is de dader. Het moordwapen is een koekenpan.

Gebruik zeker geen nietszeggende standaard openingszinnen: ‘Sinds de komst van het internet is er veel veranderd.’ Prikkel. Daag uit. Volg de veelbeproefde metode Attention, Interest, Desire, Action (AIDA).

2. Zet de belangrijkste informatie in de tussenkopjes
Ho, ho, je leest nu een tekst die je eigenlijk niet hoort te lezen. In dit geval hoeft dat ook niet. Alles staat al in het kopje. En ik ben van plan dat tot het eind vol te houden. Als je alleen de kopjes van dit stuk leest, weet je genoeg.

Natuurlijk kan het voorkomen dat niet alle relevante informatie in een tussenkopje past. Maak je lezer dan nieuwsgierig, zodat hij de bijbehorende tekst gaat lezen.

3. Maak een alinea niet langer dan 5 regels
Laat je lezer niet verdwalen in een woud van letters. Hij heeft het al zo moeilijk. Lezen vanaf een beeldscherm gaat 20 tot 50 procent langzamer. Breng dus witregels aan.

Je hoeft niet boven iedere alinea een kop te zetten, maar af en toe een witregel is prettig. Het geeft de lezer focuspunten en daarmee houvast.

4. Schrijf korte zinnen (liefst niet meer dan 15 woorden)
Lange, complexe zinnen maken een tekst vaak onnodig moeilijk. Zeker op het internet is dat een doodzonde. Drie veel voorkomende problemen zijn: kettingzinnen, tangconstructies en zinnen met een lange aanloop. Hoe je dit soort zinnen herschrijft zal ik later nog eens in een artikel uitleggen.

5. Schrijf actief
Een actieve zin leest als een trein. Vermijd de lijdende vorm en de toekomende tijd (constructies met worden en zullen): ‘Heldere teksten zullen worden geschreven.’ Hoe je vlot schrijft, lees je in het artikel 6 tips voor een vlotte schrijfstijl.

6. Gebruik opsommingen
Opsommingen zijn fijn. Je ziet in een oogopslag hoeveel punten er zijn. Mensen houden van een georganiseerde, puntsgewijze aanpak. Wie een opsomming maakt, heeft over zijn boodschap nagedacht.

Tip 1: Zet het onderwerp vooraan in de zin.

Vergelijk deze twee zinnen:
a. De tekstschrijver wordt geraadpleegd door de minister-president.
b. De minister-president raadpleegt de tekstschrijver.

Zin a is geschreven in de lijdende vorm. Lijdende zinnen zijn passief. Niet de handelende persoon (de minister-president), maar de lijdende persoon (de tekstschrijver) staat voorop. Dit haalt de vaart uit de zin. Daarnaast  zie je dat mensen vaak geneigd zijn het hele onderwerp weglaten. Dan krijg je dit soort zinnen:

De tekstschrijver wordt geraadpleegd.

Deze zin is natuurlijk vaag. Je vraagt je meteen af: Door wie dan?  In de meeste gevallen is die vraag eenvoudig te beantwoorden. Schrijf dus actief en benoem wanneer mogelijk de handelende persoon of instantie. (Ik geef toe: er zijn situaties waarin de lijdende vorm de voorkeur heeft. Lees meer hierover in het artikel: Het nut van de lijdende vorm.)

Tip 2: Vermijd de naamwoordstijl.

a. De tekstschrijver is druk bezig met het redigeren van de teksten.
b. De tekstschrijver is druk bezig de teksten te redigeren.

In zinnen met een naamwoordstijl gebruik je zelfstandige naamwoorden die van een werkwoord afgeleid zijn. Het zijn vaak ing-vormen of werkwoorden met de, het of een ervoor.  Ook dit soort formuleringen leest minder prettig. Net als bij de lijdende vorm blijft ook hier de handelende instantie vaak ongenoemd. Maar misschien wel het belangrijkst: het is gewoon een lelijke constructie.

Tip 3: Vermijd de toekomende tijd.

a. De tekstschrijver zal morgen beginnen met je teksten.
b. De tekstschrijver begint morgen met je teksten.

Zin a is geschreven in de toekomende tijd. Je herkent deze constructie aan het werkwoord zullen. Ik zeg het er eerlijk bij: zin a is niet fout, maar toch leest hij minder fijn. Als ik een zin tegenkom in de toekomende tijd vraag ik me altijd af: Is deze constructie hier echt nodig? Is het antwoord ‘nee’, dan herschrijf ik de zin.

Tip 4: Vermijd voorzetseluitdrukkingen.

‘Ten aanzien van’ en ‘met betrekking tot’ zijn voorzetseluitdrukkingen. Ze maken zinnen moeilijker, langer en vager dan nodig is. En dat terwijl ze net zoveel zeggen als een simpel voorzetsel.

Vergelijk de volgende zinnen:
a. Als gevolg van de plotselinge droogte, zijn alle planten verdord.
b. Door de plotselinge droogte, zijn alle planten verdord.

Als gevolg van, kun je eenvoudig vervangen door het voorzetsel door. Dat is korter en dus duidelijker. Dat geldt ook voor de volgende voorzetseluitdrukkingen:

Met betrekking tot betekent over, of door.
Door middel van betekent door, met, of via.
Op het gebied van betekent op, voor, of over.

Tip 5: Wees zelfverzekerd.

Veel mensen gebruiken meer woorden dan nodig omdat ze bang zijn onbeleefd te worden. Vergelijk onderstaande zinnen:
a. Ik zou het zeer op prijs stellen als u voortaan meteen uw excuses zou aanbieden.
b. Ik zou het zeer op prijs stellen als u voortaan meteen uw excuses aanbood.

Zeg nou zelf: is zin b nou echt zo onbeleefd? Hij is duidelijk en zelfverzekerd. Een keer het werkwoord zouden is meer dan genoeg. Pas ook op met woorden als misschien, eventueel, eigenlijk en mogelijk. Ze zwakken een uitspraak af en maken de tekst er ook niet vlotter op.

Tip 6: Schrijf zoals je spreekt.

Het verschil tussen schrijftaal en spreektaal wordt steeds kleiner. Dit komt waarschijnlijk door ‘snelle’ digitale communicatiemiddelen, zoals e-mail, sms, en vooral msn. Toch hebben veel mensen het idee dat ze, wanneer ze gaan schrijven, ineens complex moeten formuleren. Ik merk het wanneer iemand me een zin dicteert. De toon is gelijk anders, de zinnen worden lang en ambtelijk. Meestal zeg ik dan: ‘Probeer het eens uit te leggen zoals je het iemand op een verjaardag uitlegt.’

Allereerst: Wat is een lijdende zin? In een lijdende zin staat het lijdend voorwerp op de plaats van het onderwerp.

De tekst wordt door de tekstschrijver gecorrigeerd.

Lijdende zinnen zijn onaantrekkelijk. In de meeste gevallen kan je ze beter herschrijven: ‘De tekstschrijver corrigeert de tekst.’ Toch bestaat de lijdende vorm niet voor niets. In een aantal gevallen heeft hij wel degelijk nut.

1. Je wilt de handelende persoon of instantie liever niet benoemen.

‘We kunnen constateren dat er binnen onze organisatie slecht wordt gecommuniceerd.’ Grote kans dat de schrijver van deze zin precies weet op welke afdelingen en tussen welke medewerkers de communicatie voor verbetering vatbaar is. Toch wil hij het liever niet hardop zeggen. Dat kan een bewuste strategie zijn.

2. De handelende persoon of instantie doet niet ter zake.

‘Het boek wordt vertaald in het Portugees en het Koreaans.’ Deze zin is afkomstig van deze website. Ik heb hier bewust voor de lijdende vorm gekozen, omdat ik niet weet wie het boek precies gaat vertalen. Ik had natuurlijk de desbetreffende uitgevers kunnen noemen, maar dat leek me voor de lezer irrelevant. Onnodige ballast.

3. Je streeft een wetenschappelijke, afstandelijke stijl na.

De lijdende vorm wordt veel gebruikt in de wetenschap, de ambtenarij en het politieke en diplomatieke circuit. Wil je lezers in deze doelgroep bereiken, of denk je dat je publiek waarde hecht aan een wat afstandelijke, zakelijke stijl, dan is de lijdende vorm een handig hulpmiddel.

4. Je wilt excuses maken.

‘Tot onze spijt delen wij u mee dat wij de kerncentrale vanochtend hebben laten ontploffen.’ Deze manier van formuleren doet het misschien goed in een cabaretvoorstelling. In een excuusbrief is hij niet bepaald op zijn plaats. Boete doen is nobel, maar liefst wel met enige tact.

De lijdende vorm kan in penibele situaties een goed stijlmiddel zijn. ‘De kerncentrale is vanochtend beschadigd.’ Je schuift de verantwoordelijkheid niet van je af, maar richt de aandacht ook weer niet te veel op jezelf. Daarbij fungeert het eufemisme ‘beschadigen’, als een noodzakelijke pleister op de wonde.

Conclusie: de lijdende zin kan in een aantal gevallen bijzonder nuttig zijn. Maar ook hier geldt: overdaad schaadt. Niemand leest graag een tekst die bomvol staat met passieve zinnen. Wedden dat zelfs onze oud-premier JP, de koning van de vage formulering, liefst een vlotte, actieve tekst leest!

Gebruik niet meer woorden dan nodig. Spaarzaamheid is een deugd en schrappen kan je leren. De meest voorkomende dubbelzeggingen.

Bijna alle teksten die ik als tekstschrijver onder ogen krijg, kunnen korter, scherper, puntiger en duidelijker. Het is een leuke uitdaging om een tekst onder handen te nemen. Neem nou deze zin:

‘De tekstschrijvers wisselen ervaringen uit met elkaar.’

Op het eerste gezicht een heel normale zin, zou je zeggen. Maar kan het niet korter? Zijn de woorden ‘met elkaar’ wel echt nodig? Uitwisselen doe je immers nooit alleen. Dit is een klassiek voorbeeld van een dubbelzegging. Het kan namelijk ook zo:

‘De tekstschrijvers wisselen ervaringen uit.’

Nutteloze verspilling van woorden
Dubbelzeggingen komen helaas veel voor. Grote kans dat je de volgende al eens bent tegengekomen: zo optimaal mogelijk; uitstellen tot een later tijdstip; verhinderen dat iets gebeurt; zoiets dergelijks; en bovendien is er ook.

En dan hebben we het nog niet eens over al die getroffen maatregelen; onderlinge relaties; mondelinge besprekingen; aanwezige bezoekers; en noodzakelijke behoeften. Een nutteloze verspilling van woorden. (Bestaat er nuttige verspilling?)

Bij twijfel: schrappen
Les 1 tijdens een cursus tekstschrijven: gebruik nooit meer woorden dan nodig. Kijk of het korter kan.

‘De tekstschrijver krijgt toestemming de tekst te mogen publiceren.’

In deze zin is het werkwoord ‘mogen’ niet nodig. ‘Toestemming krijgen’ is immers hetzelfde als ‘mogen’. Andere werkwoorden die je vaak ten onrechte ziet zijn: ‘zullen’, ‘kunnen’, ‘willen’ en ‘moeten’.

Omslachtig taalgebruik
Tot slot zijn er de uitdrukkingen die niet fout zijn, maar wel omslachtig. Een groot aantal betekent veel. In de nabijheid van betekent bij. Gedurende de tijd dat betekent terwijl. Ondanks het feit dat kan je vervangen door hoewel.

Dit betekent overigens niet dat je ieder woordje dat niet strikt noodzakelijk is ook meteen maar weg moet laten. Een extra woord kan een zin soms een bijzondere dynamiek geven. Schrijven is componeren. Een tekst heeft ritme nodig, moet swingen. Maar dubbelzeggingen zijn natuurlijk lelijk. Schrappen dus.

Met een collectie van meer dan 2000 design monturen is Roosdorp opticiens een van de grootste zelfstandige opticiens in Nederland. Het bedrijf onderscheidt zich met hoogwaardige producten en een uitzonderlijke service. Klanten komen uit het hele land naar de winkel in Zwolle.

Opdracht: Ontwikkel een eigentijds, fris relatiemagazine over design monturen. Een blad met modereportages, infomercials, testimonials en interviews.

(Oorspronkelijke publicatie Roosdorp magazine nr. 3.)

Vierkante ogen, wat doe je eraan?

Je kent het wel, dat vierkante-ogen-gevoel. Na een dagje intensief beeldschermwerk, of na een lange youtube-marathon, voelen je ogen moe en branderig aan. Kijk je in de spiegel, dan zie je rode adertjes lopen. Tips voor de moderne beeldschermmens.

Brandende, prikkende, jeukende en geïrriteerde ogen. Het is een teken dat ze vermoeid en misschien ook droog zijn. Om te begrijpen hoe je dit tegengaat, moeten we eerst iets vertellen over de oorzaak.

Vermoeiend
Een beeldscherm vraagt veel van je ogen. Eigenlijk zit je voortdurend in een lamp te kijken. Dit is vermoeiend. Als je daarnaast nog eens een minime oogafwijking hebt (bijna iedereen boven de 30 heeft dit) moeten je ogen telkens onbewust iets corrigeren. Voor even is dat niet erg, maar wanneer je de hele dag achter een beeldscherm zit, ga je het merken.

Droge ogen
Daarnaast blijkt uit onderzoek dat mensen minder met hun ogen knipperen wanneer ze ingespannen bezig zijn. En laat nu dat knipperen van essentieel belang zijn voor een goede vochtbalans. Telkens wanneer je met je ogen knippert, breng je een flinterdun beschermend vochtlaagje aan op je ogen. Langdurig turen naar een beeldscherm zorgt voor droge en dus geïrriteerde ogen.

Tips
4 tips om droge, rode, brandende, prikkende, jeukende en geïrriteerde ogen te voorkomen:

1. Probeer eens een beeldschermbril

2. Fitness voor je ogen

3. De iPhone of iPad-bril

4. Voorkom droge ogen

Zijn ondernemers ook praatjesmakers?

Wat maakt kinderen zo leuk en aandoenlijk? Waarom kunnen ze alles zeggen? En wat kunnen ondernemers leren van kinderen? Televisiepresentator Jochem van Gelder over onbevangen communiceren en spelend ondernemen. ‘Soms is geestelijk dotteren noodzakelijk.’

Het is altijd een grote chaos in zijn hoofd, zegt Jochem van Gelder. We zitten in zijn ordelijke werkkamer. Er staat een drumstel en er hangen foto’s van een indrukwekkende televisiecarrière. Jochem wordt dit jaar 46, maar heeft nog altijd een speelse en flexibele geest. Telkens borrelen er nieuwe ideeën in hem op die hij meteen uitvoert. Of het nu gaat om het format voor een nieuw televisieprogramma, de voetbalshirtjes voor het elftal van zijn zoons of een liedje op de radio waar hij perse even op mee moet drummen.

‘Als ik niet zo bang was, was ik profvoetballer geworden’

‘Ik doe niet aan carrièreplanning en heb ook nooit het idee gehad dat ik ergens uit moest komen,’ zegt Van Gelder. ‘Ideeën ontstaan natuurlijk. Ik wil vooral grenzen verleggen. Als je kinderen tegenwoordig vraagt wat ze willen worden is het antwoord vaak: “Beroemd.” Waarmee, daar hebben ze nog geen flauw idee van. Uit onderzoek blijkt dat 94 procent van de Nederlanders weet wie Jochem van Gelder is, maar dat is voor mij nooit een doel op zich geweest. Ik wilde gewoon mijn geld verdienen met wat ik leuk vind en daar heb ik voor mijn gevoel nog nooit hard voor hoeven werken. Het is één grote hobby voor mij. Ik ben nog elke dag aan het spelen.’

Bandparodist
‘Als ik niet zo bang was, was ik profvoetballer geworden,’ vertelt Van Gelder. ‘Als linksbuiten wist ik de rechtsback van de tegenstander vaak op weergaloze wijze te passeren. Daarna sloeg de angst meteen toe. Je wist: hij is nijdig en hij komt achter me aan. Die agressie in mijn rug en de dreiging van een snoeiharde vliegende teckel vond ik vreselijk. Toch zou ik, als ik 25 jaar terug in de tijd kon gaan, misschien wel wat meer mijn best doen om prof te worden bij NEC of Ajax.’

Daarna ontstaat het idee iets met kinderen te gaan doen. Van Gelder begint aan een studie pedagogiek. Ondertussen ontwikkelt hij zich als bandparodist, een haast vergeten humoristisch genre, waarbij de artiest een bonte collage van geluidsfragmenten mixt, en deze playbackt met bijpassende mimiek en lichaamsbewegingen. ‘Mijn ouders hadden in de tuin een schuurtje dat ik had ingericht als studio. Hierin stond mijn drumstel en een grote spiegel om de acts te oefenen. Ik monteerde van alles achter elkaar tot een absurd komisch geheel, vaak eindigend in complete chaos. Mr. Zipper – scratchen met je gulp – Freek de Jonge, Boney M., Nana Mouskouri, André van Duin.’

Tussen 1975 en 1986 treedt Jochem met zijn acts op in verschillende televisieprogramma’s, zoals André van Duins ‘Sambaballensamba’ en het populaire tv-programma ‘Stuif-Es-In’. In 1988 wordt hij eerste in een aflevering van het NCRV-programma ‘Showmasters’, een talentenquiz, waarin verschillende jonge entertainers het tegen elkaar opnemen. De studie raakt in het slop en Van Gelder besluit dat hij televisiepresentator wil worden. Vanaf 1989 tot nu presenteert hij voor de NCRV succesvolle programma’s en shows zoals de ‘Disney Club’, ‘Willem Wever’ en ‘Praatjesmakers’, waarin hij 9 seizoenen lang ontroerende, grappige, serieuze en gekke gesprekken voert met praatjesmakers van 4 tot 7.

Zijn ondernemers ook praatjesmakers?
‘Als je een kind een praatjesmaker noemt, is dat positief. Dan heb je het over een onderhoudende verteller, een fantasierijke en onbevangen kletskampioen. Noem je een volwassene een praatjesmaker, dan doemt een beeld op van schimmige blabla-types: veel zeggen, weinig waarmaken. Als ondernemer moet je een praatjesmaker zijn. Joop van de Ende zei al eens: “Met valse bescheidenheid kom je niet ver,” je moet jezelf immers verkopen. Maar je moet ook een waarmaker zijn, doen wat je belooft.’

Heb je reclame voor jezelf moeten maken?
‘Toen ik “Showmasters” won, dacht ik: Nu stromen de aanbiedingen binnen, de wereld ligt aan mijn voeten. De realiteit was anders. Ik heb heel wat reclame voor mezelf moeten maken om als presentator aan de slag te kunnen. Ik maakte een poster die ik naar verschillende tv-redacties stuurde. Er stond een foto van mezelf op met daarbij de slogan: “Nieuwe programma’s? Neem een nieuw gezicht!” Daarna stuurde ik kaarten rond met de zelfde boodschap en wat vergeet-mij-nietjes. Het heeft gewerkt. Na een jaar had ik een contract bij de NCRV.

Wat kunnen ondernemers leren van kinderen?
‘Ik zou wel een workshop “Onbevangen communiceren” willen geven voor bedrijven. Er zijn zo veel dingen die je als volwassene niet mag zeggen, of die je beter niet kunt zeggen. En allerlei dingen die je juist moet zeggen. Tactisch communiceren, zou je het kunnen noemen. Dat kan heel ingewikkeld worden, want er zijn vaak allerlei verborgen agenda’s waar je alleen maar naar kunt raden.’

‘Een kind daarentegen is heel puur. Het communiceert onbevangen en direct, zonder bijbedoelingen. Een kind zegt rustig tegen me dat ik stomme schoenen aan heb (wijst naar zijn cowboylaarzen) “Meneer, dat zijn mevrouwenschoenen!” Als een volwassene zoiets zegt weet je nooit precies wat erachter zit. Wil iemand me belachelijk maken? Zitten ze me te dissen. Word ik gediskwalificeerd?’

‘Voor je interne communicatie zou het heel verfrissend zijn om eens stil te staan bij manier waarop kinderen communiceren’

‘Ik begrijp heel goed dat onderhandelen en zaken doen altijd een spel blijft, waarbij je nooit het achterste van je tong laat zien, maar voor je interne communicatie zou het heel verfrissend zijn om eens stil te staan bij manier waarop kinderen communiceren. Als er een vertrouwde omgeving ontstaat, waarin mensen weten: we zijn open en eerlijk naar elkaar, kun je de samenwerking enorm bevorderen. Geestelijk dotteren, zou ik het willen noemen.’

‘Een andere kracht van kinderen is dat ze nog niet gehinderd worden door realiteitszin. Een kind is vindingrijk en optimistisch. Creatieve brainstorm is gebaseerd op die instelling: niets is te gek, te duur, onhaalbaar of onlogisch. Voor een klein moment zijn er geen grenzen aan het denken. Dit stimuleert de geest en prikkelt de fantasie. Associërend kom je op de mooiste ideeën. Daarna land je met beide benen op de grond en ga je kijken hoe je je ideeën kunt waarmaken.’

‘Mijn broer is kunstschilder. Ik zou met hem ook wel eens een workshop willen maken. We nemen een woord en gaan met de cursisten dat woord associatief verbeelden op het doek. Vervolgens doen we een aantal creatieve losmaakoefeningen. We leren kinderlijk associëren, fantaseren en verbeelden. Daarna gaan we dat woord nog een keer “schilderen”. Ik denk dat dat tweede beeld heel anders is. Krachtiger, eenvoudiger en kleurrijker.’

Een laatste tip: ‘Heb lef, blijf jezelf, durf je te onderscheiden. Veel ondernemers zijn bang dat ze het niet goed doen. Dat ze iets doen wat niet hoort. Dat resulteert in eenheidsworst. Ik geloof dat hoe dichter je bij jezelf blijft, hoe groter de kans op langdurig succes.’

Over slijmjurken, ratten en roddelaars

Er wordt wat afgelogen op het werk. Van smoezen en roddels tot regelrechte rattenstreken. Tien soorten leugenaars en hun leugens.

Aperte leugens, halve waarheden, verdraaiingen en overdrijvingen. Misschien wist u het nog niet, maar u bent een leugenaar. Gemiddeld liegt u bijna elf keer per week. En u bent niet de enige, u wordt minstens zo vaak voorgelogen.

De meeste leugens zijn onschuldig. Ze vormen het smeermiddel van uw organisatie. Ze voeden de verbeeldingskracht, vergemakkelijken het sociale verkeer en voorkomen pijnlijke confrontaties. Koester dus uw leugenaars, maar niet zonder het kaf van het koren te scheiden.

1. De slijmjurk
Bijna iedereen doet het: sociaal liegen, ofwel slijmen. De berekenende slijmjurk heeft maar één doel, hij wil hogerop. Als het uzelf overkomt, doorziet u ze maar moeilijk. Niets is immers fijner dan een heerlijk warme douche. Toegegeven, u verdient het. Maar pas op: gemeend of niet, na een compliment is het één-nul voor de vleier. U zult niet snel geneigd zijn hem onaardig te bejegenen.

Tip. De berekenende slijmerd is niet tegen iedereen even aardig. Vraag eens rond in uw omgeving als er iemand overdreven aardig tegen u is.

2. De luiaard
De luiaard heeft geen zin om uw vragen te beantwoorden of u te helpen, laat staan dat hij ergens met u over in discussie gaat. Hij vermijdt de confrontatie en poeiert u af met een leugen waar u weinig tegenin kunt brengen. Het is vooral de eenvoud van de leugen die het ontmaskeren zo moeilijk maakt. ‘Geen flauw idee.’ ‘Ik zou het echt niet weten.’ Vriendelijk verwijst hij u door.

Tip. Luiheid is hardnekkig. Als u echt iets gedaan wilt krijgen van de luiaard zult u nog hardnekkiger moeten zijn. Als u weet dat hij liegt, laat dit dan niet merken. Vraag vriendelijk of hij het druk heeft en of hij misschien een andere keer wat tijd voor u kan vrijmaken. Blijf proberen. Na verloop van tijd zal hij inzien dat zijn leugen niet langer efficiënt is.

3. De verdoezelaar
Met name sollicitanten zijn bedreven in het verdoezelen. Verdoezelverhalen zijn vaag, draaien om de hete brij heen en zitten vol halve waarheden. Nergens wordt de waarheid echt geweld aan gedaan, maar de bedoeling is duidelijk. De ander imponeren met louter succes in de hoop dat de minder mooie kantjes onderbelicht zullen blijven.

Tip. Vraag diep door. Maak de zaken concreet. Stel bij een sollicitatie specifieke vragen over rol, betrokkenheid en positie van de sollicitant en vraag om voorbeelden.

4. De roddelaar
Zijn er binnen uw organisatie geen of weinig roddelaars te vinden? Dan is dat een slecht teken. Roddelen is namelijk gezond. De informele praatjes bij de koffie vormen het sociale cement van uw organisatie. Ze brengen ontspanning en zorgen voor een gezonde teamgeest. Anders wordt het als roddel overgaat in laster, pesterijen en negatieve geruchten.

Tip. Geruchten gedijen goed in een atmosfeer van onzekerheid. Het is een manier om het ongewisse te bezweren. Bestrijd geruchten niet met memo’s en e-mails. Een goede baas mengt zich in de geruchtenstroom. Laat dus uw gezicht zien, beantwoord vragen en geef zoveel mogelijk openheid van zaken.

5 De ijdeltuit
IJdeltuiten, het wemelt ervan op de werkvloer.´Lukt het een beetje?’ ‘Ja prima!’ De ijdeltuit zal nooit toegeven dat hij iets moeilijk vindt. Liever worstelt hij uren in zijn eentje, dan dat hij te kennen geeft wel wat hulp te kunnen gebruiken. Dit zorgt voor nodeloze verspilling van arbeidstijd.

Tip. Bouw actief aan een cultuur van openheid en samenwerking. Dit zal enige tijd vergen, maar uiteindelijk resulteert het in een efficiëntere onderneming.

6. De spijbelaar
Met een theatrale hoestbui en een geforceerde ochtendstem meldt hij zich ziek. In werkelijkheid heeft hij een kater of geniet hij van een welverdiend lang weekend. Zeker als dit regelmatig gebeurt, heeft u een probleem.

Tip. Iemands ziekte in twijfel trekken is onbeschoft. Is iemand regelmatig ziek, breng hem dan een bloemetje, informeer hoe het met hem gaat en vraag of hij tevreden is met zijn werk. Wie zich gewaardeerd weet, zal zich niet snel ziek melden.

7. De blufgozer
Bijna altijd een man. Hij is ijdel, houdt van aandacht en heeft een vlotte babbel. In zijn aanwezigheid wordt iedere waarheid altijd net even iets mooier en interessanter. De blufgozer is een uitstekende verkoper. Maar pas op: laat u niet door hem adviseren. Het bluffen zit hem in het bloed. In eerste instantie lijkt hij competent, scherp en zelfverzekerd, maar schijn bedriegt. Bovendien ontbreekt het de bluffer aan het nodige relativeringsvermogen.

Tip. Gebruik de bluffer wanneer het u uitkomt. Wilt u een idee presenteren? Bent u verwikkeld in een moeizame onderhandeling? Verlangt u naar een doorbraak in een eindeloze vergadering? Tijd om de bluffer te voorschijn te toveren.

8. De afschuiver
Er ging iets fout, maar wiens schuld was het? Afschuivers zijn we eigenlijk allemaal. En als we zo gauw geen zondebok kunnen vinden, is de techniek een gewillig slachtoffer.

Tip. Is het echt belangrijk te weten wie de fout maakte? Kijk met de betrokkenen hoe een dergelijke fout in de toekomst voorkomen kan worden.

9. De fraudeur
Gesjoemel met declaraties of gewoon een greep uit de kassa. Fraudeurs zijn overal. Het zijn doortrapte leugenaars. Hier wordt niets aan het toeval overgelaten. Vaak wordt de leugen zo ingekleed dat deze gemakkelijk als een vergissing kan worden uitgelegd.

Tip. Weet wie u binnenhaalt. Controleer diploma’s op echtheid, spreek met referenties en laat als het om fraudegevoelige functies gaat een professionele screening plaatsvinden. En verder: koester een gezond wantrouwen. Fraudeurs zijn over het algemeen de keurige mensen van wie u het nooit zou verwachten.

10. De rat
Niemand weet precies hoeveel ervan rondlopen. Volgens Joep Schrijvers, auteur van ‘Hoe word ik een rat?’, zijn het er veel. Ze zijn onzichtbaar en slaan slechts drie keer vijf minuten per maand toe. Ze zweren samen, zetten op, en beramen gore plannen. Het zijn gewiekste leugenaars. Pakt u ze aan, dan slaan ze keihard terug.

Tip. Misschien een korte rattencursus? Wat u er ook mee doet, doe er uw voordeel mee.

Van vuilnis tot schone energie

Afval omzetten in schone energie, het klinkt als een sprookje. Toch is het sinds enkele jaren mogelijk. Leo Heijboer van energiebedrijf Essent werkt met veel passie aan de verbetering van het systeem. ‘Met één afvalberg kunnen we meer dan 280 huishoudens een jaar lang van schone stroom voorzien. En ondertussen breekt de natuur zelf de rommel af.’

‘Mijn stelling is heel eenvoudig,’ zegt Leo Heijboer. ‘Voor het afval dat we nu produceren, moeten we ook nu een oplossing vinden. Dat is onze plicht ten opzichte van de toekomstige generaties. We moeten ons goed realiseren dat het afdekken van gestort afval een soort gevaarlijke worst creëert die over 15 of 20 jaar uit elkaar barst.’ Afval zo lang bewaren vindt hij daarom bijna misdadig. Zulke opmerkingen vragen om daden. Gelukkig krijgt Heijboer bij Essent alle ruimte om zijn ideeën in de praktijk te brengen.

Leo Heijboer, sinds 1994 als landbouwkundige werkzaam bij Essent, is druk bezig het afvalstorten te moderniseren. ‘We moeten afval zien als een product. Een stortplaats is een grote, levende biologische berg, waarin zich prachtige en nuttige processen afspelen. We zouden hier veel meer gebruik van moeten maken.’

‘Diep in de afvalberg doen miljarden anaërobe bacteriën  hun werk.’

Een onverwachte energiebron
Heijboer doelt op het werk van de miljarden anaërobe bacteriën die diep in de afvalberg hun werk doen. Kleine beestjes die afval omzetten in onschadelijk materiaal en daarbij stortgas produceren. Het is dit stortgas dat Essent goed kan gebruiken voor het opwekken van schone stroom. Heijboer: ‘Stortgas bestaat voor zestig procent uit methaangas, een zeer sterk broeikasgas. Vroeger verbrandden we dit gas in zo’n grote eeuwig brandende fakkel. Dat is natuurlijk doodzonde van de energie. Daarom hebben we aggregaten ontwikkeld die met dit gas elektriciteit kunnen opwekken.’

De snelheid waarmee de bacteriën het afval afbreken en stortgas produceren is sterk afhankelijk van het klimaat in de afvalberg. Om er achter te komen wat het ideale klimaat is, deed Heijboer jarenlang onderzoek op de vuilstortplaats te Schinnen. Hij bouwde er een stortplaats in het klein en bestudeerde de processen. Zo ontdekte hij dat hij met goede monitoring en een zorgvuldig watermanagement het afbrekingsproces flink kon versnellen, waardoor ook de gasproductie verdubbelde. ‘Je moet die beestjes verwennen,’ zegt Heijboer gepassioneerd. ‘Als je goed voor ze zorgt, werken ze keihard voor je.’

‘Je moet die beestjes verwennen,’ zegt Heijboer gepassioneerd. ‘Als je goed voor ze zorgt, werken ze keihard voor je.’

Spectaculaire resultaten
Toen ook het pilotproject van Essent in Landgraaf succesvol bleek, kon Heijboer aan de slag op stortplaats Haps. De omstandigheden waren hier zo slecht dat de berg van twee miljoen ton afval praktisch geen stortgas produceerde. Heijboer nam drastische maatregelen. Hij ontwaterde de bult, bracht waterdichte taluds aan – om te voorkomen dat regenwater de boel zou bederven en dat het stortgas in het milieu terecht zou komen – en bedacht een manier om het systeem gecontroleerd te bewateren. ‘Wanneer je al het water eruit haalt, stop je het proces,’ legt Heijboer uit. ‘Het is de kunst precies de juiste hoeveelheid water toe te laten.’

Voor de bewatering ontwikkelde Heijboer bassins bovenop de stortplaats, waarin hij regenwater kan opvangen. De bodem van deze bassins laat een kleine hoeveelheid water door. Dit zorgt voor een zeer constante en beheerste watertoevoer. Het water dat aan de berg wordt onttrokken, wordt gezuiverd om te voorkomen dat het het milieu vervuilt.

De landbouwkundige geeft toe dat hij het proces van bewatering nog niet volledig onder de knie heeft. Toch heeft hij in één jaar tijd spectaculaire resultaten behaald. Zo voorziet de berg op dit moment meer dan 200 huishoudens van stroom. ‘Als we zo door gaan, bereiken we binnenkort een maximale stortgasproductie (280 huishoudens),’ zegt Heijboer. ‘En het mooie is dat we hiermee tegelijkertijd al ons afval binnen onze eigen generatie kunnen afbreken.’

‘SenterNovem is een partij die een brug weet te slaan tussen de overheid en het bedrijfsleven. Dit komt het milieu zeer ten goede.’

Samenwerking
Voor het project op de stortplaats van Haps, maakte Essent gebruik van de MIA/Vamil-regeling. Heijboer: ‘Zo’n belastingvoordeel is natuurlijk prachtig, maar het belangrijkst voor ons is de samenwerking met SenterNovem. Het is een organisatie met veel kennis van zaken, die dicht bij de overheid staat. Voor een goede milieuwetgeving is dit erg belangrijk. Er zijn in het verleden veel nutteloze en soms zelfs schadelijke regels bedacht. Dat is nu gelukkig voorbij. SenterNovem is een partij die een brug weet te slaan tussen de overheid en het bedrijfsleven. Dit komt het milieu zeer ten goede.’

‘Het voordeel van de MIA/Vamil-regeling is ook dat het technische verhaal meer bekendheid krijgt,’ vervolgt Heijboer. ‘De stortplaats in Haps is voor Essent nog maar het begin. We willen dit proces verder verfijnen en het uitbreiden in heel Europa.´ Wat Heijboer betreft valt er nog veel te winnen. Hij is er stellig van overtuigd dat het binnenkort mogelijk is ook de mestproblemen met behulp van deze methode aan te pakken. Mest wordt dan in afval geïnjecteerd, zodat de mest ook op biologische wijze kan worden afgebroken. Op dit moment is hij druk bezig met onderzoek, want het is natuurlijk van groot belang dat er geen stankoverlast ontstaat. Als het aan Heijboer ligt, kan de volgende melding voor een bijdrage van MIA\Vamil bij wijze van spreken al worden opgesteld.